ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΩΣΗ ΦΩΤΟΡΕΠΟΡΤΕΡ ΕΛΛΑΔΑΣ

Α.Μ.ΠΡΩΤΟΔ.ΑΘ.:33763/2022

Του Νίκου Αποστολόπουλου

τ. Επίκουρου Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Δυτ.Αττικής

(Εισήγηση στην Ημερίδα με θέμα «Φωτογραφία, Πνευματική Ιδιοκτησία και Προσωπικά Δεδομένα» στα πλαίσια του 2^ου Chania International Photo Festival 2019)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1. Μικρή Ιστορική Αναδρομή-Η επίσκεψη Bush και το θέμα της Πν.Ιδιοκτησίας (photos)-Η Πυραμίδα Ευρώπης (photos) – Η ίδρυση της Ελληνικής Πυραμίδας (photos) – Η μάχη για τον Ν.2121/93 (photos) – Οι Οργανισμοί Συλλογικής Διαχείρισης – Η ίδρυση του «ΦΟΙΒΟΥ» (photos).
2. Βασικά σημεία της προστασίας των φωτογραφικών έργων από τον Ν.2121/93 όπως ισχύει.
3. Ιδιαιτερότητες του Ελληνικού Νόμου σε σχέση με το Αγγλοσαξωνικό Δίκαιο-Πνευματικό Δικαίωμα vs Copyright
4. Φωτογραφία Ντοκουμέντου (photos) – Φωτογραφία Δρόμου – Ελληνική Φωτογραφία-Μπαλάφας, Παπαϊωάννου, Μελετζής, Χαρισιάδης (photos).
5. Τεχνολογικές εξελίξεις μετά τον Β΄Π.Π. – «Εκδημοκρατικοποίηση» του μέσου και δημιουργία εκατομμυρίων δυνητικών «δημιουργών» – Το ξεπέρασμα χρόνιων «αγκυλώσεων» και διλημμάτων.
6. «Νέα» Δημοσιογραφία και τηλεοπτικά μέσα – Παραβιάσεις του Δικαιώματος της Προσωπικότητας – Επίδραση στην Φωτογραφία δρόμου.
7. Προστασία της Προσωπικότητας – Το «Δικαίωμα επί της Ιδίας Εικόνας» 
8. Case Studies
9. Φωτογραφίες

ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ Ο.Η.Ε.

(Άρθρο 27 παρ.2)

«Κάθε ανθρώπινο όν έχει το δικαίωμα στην προστασία των ηθικών και περιουσιακών συμφερόντων τα οποία απορρέουν από οποιοδήποτε έργο λόγου, τέχνης ή επιστήμης, του οποίου είναι δημιουργός»

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Πνευματικό δικαίωμα: Ένα ανθρώπινο δικαίωμα

Το άρθρο 27 της Παγκόσμιας Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που διαβάζουμε παραπάνω, αναφέρει ότι: 

• «Κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να συμμετέχει ελεύθερα στο πνευματικό γίγνεσθαι της κοινωνίας, να απολαμβάνει τις τέχνες και να ωφελείται από τις επιστημονικές ανακαλύψεις».
• «Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα της προστασίας των ηθικών και υλικών του συμφερόντων που απορρέουν από οποιοδήποτε πνευματικό έργο παράγει, επιστημονικό, λογοτεχνικό ή καλλιτεχνικό».

Αυτός ο συνδυασμός της ανάγκης για ανοικτή πρόσβαση όλων των ανθρώπων στα προϊόντα της ανθρώπινης διάνοιας με την ανάγκη να προστατευθούν τα δικαιώματα των δημιουργών αυτών των προϊόντων, δίνοντας τους την δυνατότητα να συνεχίσουν να δημιουργούν, κατέληξε στην δημιουργία νόμων για την Πνευματική Ιδιοκτησία.

Το 1956 στο συνέδριο της CISAC (Confederation Internationale des Auters et des Compositeures) δηλαδή της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Δημιουργών και Συνθετών, στο Αμβούργο, διατυπώθηκαν ορισμένες βασικές θέσεις που χαρακτηρίστηκαν ως «Ο Καταστατικός Χάρτης της Πνευματικής Ιδιοκτησίας». Βασική αντίληψη που εκφράζεται από τον καταστατικό χάρτη είναι ότι η έννοια της δημιουργίας χρησιμοποιείται με αξίωση ακριβολογίας ιδιαίτερα στον χώρο του πνεύματος. Εκείνος που κατασκευάζει ή παράγει υλικά αντικείμενα, δηλαδή αντικείμενα που το νόημα τους εξαντλείται στην υλική τους ύπαρξη, είναι μάλλον «μεταπλάστης» αφού επεξεργάζεται και μεταπλάθει κάποιαν ύλη που υπάρχει πριν από αυτόν και ανεξάρτητα από αυτόν. Αντίθετα, ο πνευματικός δημιουργός, ακολουθώντας την έμπνευση που βγαίνει από την προσωπικότητα του, δημιουργεί πραγματικά νέες μορφές και νέες ιδέες, έστω και εάν χρησιμοποιεί λέξεις ή ήχους ή χρώματα ή σχήματα που είναι κτήμα του καθενός ή έστω και εάν στηρίζει την δημιουργία του σ’ ολόκληρη την πνευματική κληρονομιά της ανθρωπότητας. Το προνόμιο της δημιουργίας ανήκει στο πνεύμα.Από τον 19^ο ήδη αιώνα είχε γίνει φανερή η ανάγκη μιας διεθνούς συμβάσεως προστασίας των πνευματικών έργων. Το 1886 οι περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες προσχώρησαν στην σύμβαση της Βέρνης «Για την προστασία των λογοτεχνικών έργων» η οποία μέχρι σήμερα έτυχε πολλών συμπληρώσεων και αναθεωρήσεων (Παρίσι 1896, Βερολίνο 1908, Βέρνη 1914, Ρώμη 1928, Βρυξέλλες 1948, Στοκχόλμη 1967, Παρίσι 1971). 

Στο άρθρο 2 της Σύμβασης της Βέρνης λοιπόν αναφέρεται ότι:

«Οι όροι λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα περιλαμβάνουν όλες τις παραγωγές λογοτεχνικές, επιστημονικές και καλλιτεχνικής φύσεως οιοσδήποτε είναι ο τρόπος και η μορφή εκφράσεως, όπως: Τα βιβλία, φυλλάδια και λοιπά γραπτά, τις διαλέξεις, τις προσφωνήσεις, τα κηρύγματα και άλλα έργα της αυτής φύσεως, τα δραματικά και μελοδραματικά έργα, τα χορογραφικά έργα και τας παντομίμας, τας μουσικάς συνθέσεις μετά ή άνευ λόγων, τα κινηματογραφικά έργα με τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα δια μέσου αναλόγου προς την κινηματογραφίαν, τα έργα ιχνογραφίας, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, χαρακτικής, λιθογραφίας, τα φωτογραφικά έργα προς τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την φωτογραφίαν, τα έργα των εφαρμοσμένων τεχνών, τας εικονογραφίσεις, τους γεωγραφικούς χάρτες, τα σχέδια, σκίτσα και πλαστικά έργα σχετικά με την γεωγραφίαν, την τυπογραφίαν, την αρχιτεκτονικήν ή τας επιστήμας».

Είναι πλέον σαφές ότι από πολύ νωρίς έγινε αντιληπτή η υπόσταση της φωτογραφίας ως πνευματικό δημιούργημα, άρα και η ανάγκη προστασίας της.

Στο άρθρο 2 της Σύμβασης της Βέρνης λοιπόν αναφέρεται ότι:

«Οι όροι λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά έργα περιλαμβάνουν όλες τις παραγωγές λογοτεχνικές, επιστημονικές και καλλιτεχνικής φύσεως οιοσδήποτε είναι ο τρόπος και η μορφή εκφράσεως, όπως: Τα βιβλία, φυλλάδια και λοιπά γραπτά, τις διαλέξεις, τις προσφωνήσεις, τα κηρύγματα και άλλα έργα της αυτής φύσεως, τα δραματικά και μελοδραματικά έργα, τα χορογραφικά έργα και τας παντομίμας, τας μουσικάς συνθέσεις μετά ή άνευ λόγων, τα κινηματογραφικά έργα με τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα δια μέσου αναλόγου προς την κινηματογραφίαν, τα έργα ιχνογραφίας, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, χαρακτικής, λιθογραφίας, τα φωτογραφικά έργα προς τα οποία εξομοιούνται τα εκφραζόμενα διά μέσου αναλόγου προς την φωτογραφίαν, τα έργα των εφαρμοσμένων τεχνών, τας εικονογραφίσεις, τους γεωγραφικούς χάρτες, τα σχέδια, σκίτσα και πλαστικά έργα σχετικά με την γεωγραφίαν, την τυπογραφίαν, την αρχιτεκτονικήν ή τας επιστήμας».

Είναι πλέον σαφές ότι από πολύ νωρίς έγινε αντιληπτή η υπόσταση της φωτογραφίας ως πνευματικό δημιούργημα, άρα και η ανάγκη προστασίας της.

¹ Γ.Α.Κουμάντου: «Πνευματική Ιδιοκτησία», εκδόσεις Α.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα 1991

Μια παλιά ιστορία-Ενστάσεις και αντικρούσεις

Μπορεί όμως κάθε φωτογραφία να θεωρηθεί ένα φωτογραφικό έργο; Αυτό είναι ένα παμπάλαιο ίσως ερώτημα, αφού το αντιμετώπισαν ήδη οι πρώτοι φωτογράφοι. Η φωτογραφία θεωρήθηκε τότε αλλά και αργότερα σαν μία «ανακάλυψη». Οι εικόνες της φωτογραφικής μηχανής ονομάζονταν «εικόνες ήλιου» και λεγόταν πως είχαν δημιουργηθεί από το «χέρι της φύσης». Ενώ για τις προηγούμενες μορφές απεικόνισης λέγονταν ότι «δημιουργήθηκαν», για τις φωτογραφικές απεικονίσεις λέγονταν ότι «πάρθηκαν» ή ότι «επιτεύχθηκαν». Μήπως ακόμη και σήμερα δεν λέμε «ζωγραφίζω ένα πίνακα» και «τραβάω μία φωτογραφία»; Είχαμε λοιπόν ένα συνεταιρισμό της φύσεως με τους φωτογράφους. Στην ουσία η φωτογραφική ανακάλυψη ήταν η ανακάλυψη της δυνατότητας που είχε η φύση να καταγράφει τις δικές της εικόνες. Αυτός ο «αυτοματισμός» του φωτογραφικού μέσου είναι ο βασικός υπαίτιος όλων των μεγάλων παρεξηγήσεων γύρω από την φωτογραφία. Πως είναι δυνατό πράγματι να δεχτεί ένας ζωγράφος που μπορεί να αφιερώσει αρκετές ώρες ή μέρες ή και μήνες ακόμη στην απεικόνιση ενός τοπίου ότι εξ ίσου «καλλιτεχνικό» με το δικό του έργο είναι και ένα «κλικ» διάρκειας 1/60 του δευτερολέπτου; Μήπως η πρώτη αντίδραση των ζωγράφων στην εμφάνιση και καθιέρωση του φωτογραφικού μέσου δεν ήταν η στροφή σε λιγότερο ρεαλιστικές και αναπαραστατικές «φόρμες» και η ανάπτυξη των διαφόρων «-ισμών»;

Ιδού λοιπόν το γενετήσιο σημάδι της φωτογραφίας. Ένα σημάδι που θα την ακολουθεί εις το διηνεκές και που μονίμως συμβάλει στις πλείστες όσες παρανοήσεις («τι ωραία φωτογραφία! Σαν πίνακας είναι!», «η ασπρόμαυρη φωτογραφία είναι πιο καλλιτεχνική (sic)») γύρω από την πνευματική υπόσταση του φωτογραφικού έργου χωρίς βέβαια να παραγνωρίζουμε και την συμβολή της γενικότερης έλλειψης καλλιτεχνικής παιδείας ή και παιδείας –σκέτο- αν θέλετε.

Ξεπερνώντας λοιπόν τις απλοϊκές (και γι αυτό ευρύτατα διαδεδομένες) αντιλήψεις περί μη πνευματικότητας του φωτογραφικού έργου, θα πρέπει να δούμε τι συμβαίνει σήμερα στον φωτογραφικό χώρο σε σχέση με την προστασία των παραγομένων έργων.

Μια νεώτερη ιστορία

ΚΕΦ.1 Η επίσκεψη Bush ανακινεί και το θέμα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας.

Στην Ελλάδα μέχρι το 1993 τα θέματα της Πν.Ιδιοκτησίας ρυθμίζονταν από ένα νόμο του 1920. Ίσως να εξακολουθούσαν να ρυθμίζονται από αυτόν τον νόμο αν δεν είχε μεσολαβήσει η (πρώτη μετά από 32 χρόνια) επίσκεψη Προέδρου των ΗΠΑ τον Ιούλιο του 1991. ¨Ένα θέμα (ίσως το βασικότερο) που ήρθε να θέσει ο «Πλανητάρχης» ήταν η λεγόμενη «μαύρη τρύπα» της Ευρώπης όπου έχαναν πολλά εκατομμύρια οι αμερικανικές εταιρείες παραγωγής από την πειρατεία στην χώρα μας. Όλοι γνωρίζουμε καλά πως οι μεγάλοι “εγκέφαλοι” τόσο σε Ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο, ασχολούνται με ένα τομέα μόνον όταν υπάρχει έντονη οικονομική δραστηριότητα και διακυβεύονται σημαντικά οικονομικά συμφέροντα. Ο πολιτισμός ήταν μέχρι πρότινος μία “μικρή” αγορά για τα Ευρωπαϊκά δεδομένα, γι’ αυτό και η 15η Διεύθυνση της Επιτροπής Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων είναι συνήθως η πλέον υποβαθμισμένη. Τα θέματα της πνευματικής ιδιοκτησίας συνήθως έπονται σε προγραμματισμό των υπολοίπων “σπουδαιότερων” θεμάτων και εάν αυτό σας φαίνεται υπερβολικό, σας θυμίζω ότι την σύνταξη και ψήφιση του Ν.2121/93 “Περί Πνευματικής Ιδιοκτησίας” την χρωστάμε όπως ανέφερα παραπάνω στον κ.Bush (πατέρα) ο οποίος, ως πρόεδρος των Η.Π.Α., είχε πολύ “ψηλά” στην “ατζέντα” των θεμάτων της επίσημης επίσκεψης του στην χώρα μας την Πνευματική Ιδιοκτησία. Όχι βέβαια λόγω ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για τους καλλιτέχνες και την προστασία του έργου τους, αλλά λόγω ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για τα διαφεύγοντα κέρδη της Αμερικανικής Κινηματογραφικής Βιομηχανίας (Hollywood) από την παράνομη αντιγραφή η οποία στην χώρα μας ήταν σε …άνθιση!

Έτσι και με βάση την Συνθήκη της Ρώμης (αρ.100) όπως είχε αναθεωρηθεί το 1985, μπήκε μπροστά το θέμα της ενοποίησης του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας στα πλαίσια της ελεύθερης διακίνησης αγαθών, προσώπων, υπηρεσιών και κεφαλαίων (αρ.8Α).